Cây Trắc bách

Cây thuốc Nam “Trắc bách” còn có tên khác là Trắc bá, thuộc họ Trắc bách. Cây được trồng làm cảnh ở nhiều nơi.
Mô tả: Cây nhỏ, phân nhánh nhiều. Các nhánh xếp theo những mặt phẳng thẳng đứng. Lá dẹt, hình vảy, mọc đối. Hoa đực ở đầu cành, hoa cái hình nón, tròn ở gốc cành nhỏ. Quả hình trứng.
Bộ phận dùng: Cành lá non(Trắc bách diệp), nhân hạt chín phơi khô(Bá tử nhân). Lá thu hái quanh năm. Quả hái vào mùa thu, giã bỏ vỏ, lấy nhân phơi khô.
Thành phần hóa học chính: Cành lá Trắc bách chứa tinh dầu (có các thành phần fenchon, camphor, borneol), flavonoid, nhựa, vitamin C, acid hữu cơ. Nhân hạt chứa dầu béo, saponin.
Công dụng: Cành lá chữa chảy máu cam, ho ra máu, thổ huyết, lỵ ra máu, rong kinh, băng huyết. Nhân hạt làm thuốc an thần, chữa mất ngủ, suy nhược thần kinh, đại tiện bí, mồ hôi trộm, chữa xơ cứng động mạch, chữa động kinh.

Bài thuốc Nam:
1.    Thuốc an thần kiện tỳ dùng cho người bị hoa mắt, chóng mặt, hồi hộp, ít ngủ do xơ cứng động mạch vành hoặc thời kỳ ổn định sau nhồi máu cơ tim: Bá tử nhân 8g, Đảng sâm 16g, Bạch truật 12g, Hoài sơn 12g, Ý dĩ 12g, Táo nhân 8g, Long nhãn 8g, Tang thầm 12g. Sắc uống ngày một thang.
2.    Thuốc an thần kiện tỳ dùng cho người suy nhược thần kinh, mỏi mệt, kém ăn, giảm cân, dễ hoảng sợ: Bá tử nhân 8g, Bạch truật 12g, Hoài sơn 12g, Đảng sâm 12g, Ý dĩ 12g, Liên nhục 12g, Long nhãn 8g, Táo nhân 8g, Kỷ tử 12g, Đỗ đen sao 12g, sắc uống.
3.    Chữa tiểu tiện nhiều lần có lẫn máu, ăn không ngon, mệt mỏi: Trắc bách diệp 12g, Hoài sơn 12g, Đảng sâm 16g, Bạch truật 12g, Thạch hộc 12g, Ngẫu tiết sao đen 12g, Thục địa, Cỏ nhọ nồi 16g, Ngải cứu 12g. Sắc uống ngày một thang.
4.    Chữa ho: Bá tử nhân 4-12g (hoặc Trắc bách diệp 10-12g), sao lên rồi sắc cùng rễ Chanh, rễ Dâu tằm hoặc Tầm gửi cây Dâu để uống mỗi ngày.

Hoàng liên gai

Cây thuốc Nam “Hoàng liên gai” còn có tên gọi khác là Hoàng mộc, Hoàng mù, thuộc họ Hoàng liên gai. Cây mọc hoang, được trồng ở nhiều vùng núi cao.
Mô tả: Cây bụi, cao 2-3m. Gỗ thân và rễ màu vàng. Cành có gai chẽ ba mọc dưới các cụm lá. Lá thuôn nhọn, cứng, mặt trên bóng mọc tụ tập 3-5 cái, mép khía răng nhọn sắc. Hoa nhỏ màu vàng mọc ở giữa các cụm lá. Quả mọng, màu đỏ sau đen, hạt nhỏ.
Bộ phận dùng: Rễ cắt ngắn, phơi sấy khô.
Thành phần hóa học chính: Alcaloid, chủ yếu là berberin, palmatin, columbamin…
Công dụng: Hoàng liên gai là thuốc bổ đắng, chữa tiêu hóa kém, viêm loét dạ dày. Chữa lỵ, viêm ruột, ung nhọt, lở ngứa, miệng lưỡi lở, chảy máu cam, trĩ. Chữa các triệu chứng của huyết áp cao như hoa mắt, nhức đầu, chóng mặt. Rượu Hoàng liên gai chữa đau răng…
Cách dùng, liều lượng: 2-12g một ngày, dạng thuốc sắc, cao lỏng, thường dùng kết hợp với các vị thuốc khác.

Bài thuốc Nam:
1.    Chữa lỵ cấp tính ở lỵ do amip, đau quặn bụng, mót rặn nhiều, đại tiện ra máu dịch nhầy, có sốt, sợ lạnh: Hoàng liên gai, Nha đảm tử, Hạt dưa hấu, Bồ kết, Hạt cau, Đại hoàng mỗi vị 20g. Tán bột, uống mỗi ngày 20g, chia làm 2 lần uống.
2.    Lỵ do hàn thấp ở lỵ amip bán cấp, phân có nhiều chất nhầy, ít máu, còn gọi là bạch lỵ: Hoàng liên gai, Nha đảm tử, Binh lang, Trần bì, Ngô thù du mỗi vị 100g. Tán bột làm viên, ngày uống 20g.
3.    Chữa viêm gan cấp tính: Rễ Hoàng Liên gai 15g, thân hoặc rễ Hoàng liên ô rô 25g, Nhân trần 15g, sắc uống. Trường hợp da vàng dùng Đinh lịch tử 4g, Long đởm thảo 4g, Sơn chi tử 6g, Nhân trần 6g, Hoàng cầm 6g. Sắc uống mỗi ngày một thang.
4.    Chữa đau răng: Rễ Hoàng liên gai 10g, rượu trắng 100ml, ngâm trong 7-10 ngày. Dùng rượu này chấm vào nơi răng đau.

Cây Kim vàng

Cây thuốc Nam “Kim vàng” còn có tên gọi khác là Gai kim vàng, Gai kim bóng, thuộc họ Ô rô.
Mô tả: Cây nhỏ. Nhánh vuông không lông. Lá nguyên, không lông; lá kèm biến thành gai thẳng nhọn. Cụm hoa bông ở ngọn, các lá bắc kết lợp, cao 2cm. Hoa vàng, lá đài có gai, tràng có một môi bốn thùy, 2 nhị sinh sản, 2 nhị lép. Quả nang có hai hạt dẹp.
Bộ phận dùng: Lá tươi, khô, hoa.
Công dụng: Kháng khuẩn, chữa viêm họng, giảm đau, giải độc, trị rắn và sâu bọ cắn, chữa ho, đau nhức răng, tê bại, nhức mỏi, bong gân, chữa huyết áp cao, đi ngoài ra máu…
Cách dùng, liều lượng: Ngày 8-10g sắc uống hoặc giã đắp.

Bài thuốc Nam:
1.    Chữa đau nhức răng, viêm lợi: Lá Kim vàng, rửa sạch nghiền nát, thêm chút muối rồi vê thành viên như hạt đậu, không để mất nước dịch, nhét vào chỗ răng đau. Hoặc: Lấy nửa lá Kim vàng rửa sạch nhai nát rồi chuyển vào chỗ đau răng.
2.    Trị mụn nhọt, vết thương lở loét: Lá Kim vàng với lượng vừa đủ, rửa sạch nghiền nát, thêm một chút muối đắp lên vết thương, mụn nhọt. Mụn nhọt đã lên mủ thì mủ sẽ bị hút đi, mụn nhọt chưa lên mủ thì bị đánh tan.
3.    Chữa đau mình mẩy, huyết áp cao, bệnh đường ruột, đi ngoài ra máu: Thân, lá, rễ cây Kim vàng chặt nhỏ, rửa sạch, phơi khô, pha nước sôi uống như uống nước chè. Hoặc lá Kim vàng già, bắt đầu chuyển vàng, ngâm rượu uống hàng ngày.
4.    Chữa viêm họng, hen: Lá Kim vàng 10g giã nát, lấy nước dịch, uống một chút để ngấm xuống cổ họng. Cắt cơn hen trong vòng 5 phút đồng thời chữa viêm họng.
5.    Chữa rắn cắn: Lá Kim vàng giã nát, lấy nước dịch uống độ một chén hạt mít, bã đắp lên vết rắn cắn. Lưu ý: Ngay sau khi bị rắn cắn phải ga rô trên vết cắn, rửa sạch và hút bớt nọc độc như phác đồ chữa rắn độc cắn, rồi mới chữa như trên. Y học cổ truyền xếp lá Kim vàng là thuốc đầu vị chữa rắn cắn.

Cây Rẻ quạt

Cây Rẻ quạt còn có tên gọi khác là cây Xạ can, thuộc họ Ladơn. Cây được trồng nhiều nơi làm cảnh và làm thuốc.

Mô tả: Cây cỏ, sống nhiều năm, cao 0,5-1m. Thân rễ mọc bò, phân nhánh nhiều. Lá hình dải, có bẹ học ốp vào thân và xòe ra như cái quạt. Gân lá song song mọc sít nhau. Hoa màu vàng cam điểm những đốm tía. Quả hình trứng có nhiều hạt đen bóng.

Bộ phận dùng: Thân rễ. Dùng tươi hay phơi, sấy khô.

Thành phần hóa học chính: Một số dẫn chất isoflavonoid (belamcandin, tectoridin..).

Công dụng: Kháng khuẩn, tiêu viêm, tiêu đờm. Chữa ho, ho gà, viêm họng, khản tiếng, viêm amidan. Chữa sốt, thống kinh, bí đại tiểu tiện, sưng vú, tắc tia sữa, đau nhức tai, rắn cắn.

Cách dùng, liều lượng: Mỗi ngày 3-6g sắc uống. Giã nhỏ 10-20g thân rễ tươi với muối ngậm, bã đắp.

Bài thuốc Nam:

1. Chữa viêm amidan thể nhẹ: Xạ can 6g, Bạc hà 8g, Ngưu bàng tử 8g, Kim ngân 16g, Cát cánh 6g, Huyền sâm 12g, Sinh địa 12g, Cỏ nhọ nồi 16g, Bồ công anh 16g, Sơn đậu căn 12g. Sắc uống mỗi ngày một thang.
2. Chữa viêm amidan thể nặng: Xạ can 8g, Kim ngân hoa 20g, Hoàng liên 12g, Hoàng bá 12g, Huyền sâm 16g, Sinh địa 16g, Tang bạch bì 12g, Cam thảo nam 16g, Thạch cao 20g. Sắc uống mỗi ngày một thang.
3. Chữa viêm amidan mạn: Xạ can 8g, Sa sâm 12g, Mạch môn 12g, Huyền sâm 12g, Tang bạch bì 12g. Sắc uống mỗi ngày ngày một thang.
4. Chữa ho mạn, người ốm yếu mệt mỏi, ho quanh năm, ho rát hầu họng, đau tức ngực, khạc ra nhiều đờm nhớt: Rẻ quạt 10g, Tang bạch bì 20g, Rễ chanh 12g, Tô tử 16g, Dừa cạn 16g, Địa liền 8g, Cam thảo 8g, Ngải cứu 10g, Sài đất 10g. Sắc uống mỗi ngày một thang.

Rung rúc

Cây thuốc Nam “Rung rúc” còn có tên gọi khác là cây Rút dế, cây Cứt chuột, thuộc họ Táo ta, mọc hoang ở nhiều nơi.
Mô tả: Cây nhỏ dạng bụi leo cao 1-4m, cành non mảnh có màu xanh nhạt, không lông. Lá mọc so le; phiến nhỏ, xoan, bầu dục, dài 1,5-2,5cm, rộng 0,7-1,2cm, tù hai đầu, gân phụ 5-6 cặp, nổi rõ, gần song song, cuống 5-7mm. Hoa mọc thành chùm ở đầu cành hay ở nách lá, hoa nhỏ, màu trắng, mẫu 5, bầu ẩn trong đĩa mật, 2 ô. Quả hạch dài 5-6mm, hình trứng, màu đen.
Bộ phận dùng: Rễ, lá.
Thành phần hóa học chính: Rễ chứa alkaloid, anthranoid, saponin, coumarin. Lá chứa flavonoid.
Công dụng: Chữa viêm phế quản, chảy máu dạ dày, đau nhức xương do phong thấp. Lá cầm máu trong chấn thương, chữa thấp khớp, viêm khớp, đau nửa đầu, đau ngực, chữa viêm gan, kích thích tiêu hóa.
Cách dùng, liều lượng: Ngày dùng 20-50g dưới dạng nước sắc, dùng riêng hay phối hợp với các vị thuốc khác.

Bài thuốc Nam:
1.    Chữa phong thấp đau nhức: Rễ Rung rúc 80g, Cốt toái bổ 40g, rễ Gắm 120g, vỏ Ngũ gia bì chân chim 100g, rễ Bướm bạc, rễ Chiên chiến, mỗi vị 60g. Xích đồng nam, Bạch đồng nữ, Tiền hồ, Ô dược, Cỏ xước, rễ Bưởi bung, mỗi vị 40g. Nấu thành cao đặc rồi cho thêm rượu 40% thành 2 lít, ngâm trong 3 ngày. Lọc lấy dịch trong, mỗi lần uống 30ml, ngày 2 lần.
2.    Thuốc chữa thấp khớp mạn tính: Dây Rung rúc 12g, cành Trâu cổ 20g, rễ Cỏ xước 20g, Thổ Phục linh 20g, rễ Tầm xuân 20g, Thiên niên kiện 10g, rễ Gấc 10g, Lá lốt 10g, Dây đau xương 10g, Hy thiêm 10g, Cành dâu 10g. Tất cả thái nhỏ, phơi khô, sắc với 400ml nước còn 100ml, cô tiếp cho thật đặc, rồi thêm 2ml rượu, chia làm 3 lần uống trong ngày.

Sung thằn lằn có làm … “sung” ?

 Bên cạnh các loại thuốc quý có tác dụng bổ thận, tráng dương như kim anh, câu kỷ, đỗ trọng, ba kích, dâm dương hoắc, cốt toái bổ, gần đây loại thuốc được các quý ông đặc biệt quan tâm là trâu cổ (sung thằn lằn). Trái thằn lằn được thu hái từ cây trâu cổ hay còn được gọi là cây sung thằn lằn, có tên khoa học là Ficus pumila, thuộc họ Dâu tằm. Dân gian còn gọi là cây xộp, vảy ốc... là loại dây leo. Trái được dùng để ăn và làm thuốc, thường thu hoạch vào tháng 5 - 10 hàng năm, dùng tươi hoặc phơi khô, ngâm rượu. Trái chín chứa nhiều đường, đặc biệt là đường đơn. Hạt chứa nhiều chất xơ polysaccharid. Vỏ trái có nhiều chất gôm cũng là một nhóm chất giúp nhuận tràng chống táo bón. Trong trái còn chứa nhiều protein nên cũng được xếp vào nhóm thức ăn bổ dưỡng. Ở Ấn Độ và Đài Loan đến mùa trái chín người ta thu hái, ép dẹp và phơi khô ăn ngọt và ngon giống như trái hồng khô.

Nghiên cứu mới đây phát hiện, trái và toàn cây thằn lằn có chứa nhiều chất chống oxy hóa gồm 4 chất có cấu trúc flavonoid, trong đó quan trọng nhất là rutin - có tác động chống oxy hóa mạnh nhất. Rutin còn giúp phòng chống xơ vữa động mạch và ngăn ngừa huyết áp cao. Ngoài ra còn có 3 chất mới có cấu trúc sesquiterpenoid glycosid tên gọi là pumilaside A, B và C được phân lập từ trái thằn lằn.

Theo y học cổ truyền VN, trái có vị ngọt, tính mát, có tác dụng bổ thận tráng dương, cố tinh, hoạt huyết, lợi thấp, thông sữa. Dùng trái làm thuốc bổ, chữa di tinh, liệt dương, bất lực, đau lưng, chứng đái dầm, lỵ lâu ngày, kinh nguyệt không đều, viêm tinh hoàn, phong thấp, viêm khớp, bong gân, ung thũng, trĩ lòi dom, sa dạ con, tắc tia sữa và tiểu đục, kháng khuẩn.

- Người dân Okinawa tại Nhật Bản sử dụng trái thằn lằn như một loại thảo dược hoặc chế thành thức uống dùng cho người bệnh tiểu đường và huyết áp cao.

- Y học cổ truyền Trung Quốc dùng toàn cây sung thằn lằn và trái để chữa bệnh trĩ sưng đau, bệnh lỵ, tiểu máu và đinh râu. Sách cổ còn ghi trái sung thằn lằn giúp tăng số lượng và chất lượng tinh trùng ở nam giới nên được sử dụng để chữa bệnh di tinh, xuất tinh sớm và chứng bất lực. Ngoài ra còn dùng chữa rối loạn kinh nguyệt, khó tiểu, tiểu ra máu, thấp khớp, đau lưng, nhọt, chốc lở. Nước sắc của trái uống còn chữa chứng thoát vị bẹn, rễ chữa viêm bàng quang và tiểu khó.

Mỗi ngày sử dụng 10 - 20 g trái khô sắc lấy nước uống có tác dụng kích thích tình dục, làm tăng cường sức mạnh nam giới, uống đều đặn còn giúp kiềm chế cơn đau tim và phòng chống ung thư.

Các bài thuốc thường dùng:

- Chữa tắc tia sữa, sưng vú, sản phụ ít sữa: trái thằn lằn 40 g, bồ công anh 15 g. Sắc uống. Kết hợp dùng lá bồ công anh giã nhỏ và đắp vào chỗ sưng đau.

- Cao trái thằn lằn: trái chín xắt nhỏ, nấu với nước, lọc bỏ bã, cô thành cao. Ngày uống 5 - 10 g. Dùng chữa đau xương, đau người ở người già, làm thuốc bổ, điều kinh, giúp tiêu hóa.

- Ngâm rượu bổ uống chữa di tinh liệt dương: cành, lá, trái non phơi khô khoảng 100 g, đậu đen 50 g. Xay thô 2 thứ và ngâm trong 250 ml rượu trắng, ngâm 10 ngày, ngày uống 10 ml mỗi lần, ngày uống 3 lần.

- Chế biến thành thức uống thanh nhiệt giải khát: trái chín rửa sạch, xay nhuyễn, cho qua túi vải ép lấy nước cốt. Để yên một lúc nước này sẽ đông thành khối do thành phần chất nhày trong trái, đem xắt thành sợi như thạch, thêm nước đường để ăn hoặc uống rất tốt.

Địa liền

ĐỊA LIỀN Rhizoma Kaempferiae 1. Tên khoa học: Kaempferia galanga L. 2. Họ: Gừng (Zingiberaceae). 3. Tên khác: Sơn nại, Tam nại, Thiền liền, Sa khương, Faux galanga (Pháp), Galanga Resurrectionily Rhizome (Anh). 4. Mô tả: Cây: Cây thân thảo sống lâu năm, thân rễ hình trứng, gồm nhiều củ nhỏ. Lá 2 - 3 cái một, mọc xòe ra trên mặt đất, có bẹ, phiến rộng hình bầu dục, thót hẹp lại thành cuống, mép nguyên hơi có lông ở mặt dưới. Hoa trắng pha tím, không cuống mọc ở nách lá. Toàn cây nhất là thân rễ có mùi thơm và vị nồng. Hoa tháng 5 - 7. Dược liệu: Phiến dày 2 - 5 mm, đường kính 0,6 cm trở lên, hơi cong lên. Mặt cắt màu trắng ngà, có khi hơi ngà vàng. Xung quanh là vỏ ngoài màu vàng nâu hoặc màu tro nhạt, nhăn nheo, có khi còn sót lại rễ con hoặc vết tích rễ con. Thể chất giòn dễ bẻ, có bột. Mùi thơm đặc trưng, vị hơi cay. 5. Phân bố: Cây mọc hoang và được trồng ở một số địa phương nước ta. 6. Trồng trọt: 7. Bộ phận dùng: Dược liệu là thân rễ đã thái lát, làm khô của cây Địa liền (Kaempferia galanga L.) 8. Thu hái, chế biến: Thu hái thân rễ vào mùa khô, Đào củ về rửa sạch, thái phiến mỏng, xông lưu huỳnh rồi phơi khô, sao cho dược liệu không bị đen và kém thơm. Do có tinh dầu nên Địa liền để bảo quản, ít bị mốc mọt. 9. Thành phần hoá học: Thân rễ chứa tinh dầu (2,4 – 3,9%), trong có p-methoxytranscinnamat ethyl, acid p-methoxytranscinnamic, acid transcinnamic, p-methoxystyren, acid p-coumaric, n-pentadecan, ∆3-caren, borneol, camphen. 10. Công năng: Ấm trung tiêu, tán hàn, trừ thấp, trừ uế khí. 11. Công dụng: Ăn uống không tiêu, ngực bụng lạnh đau, tê phù, tê thấp, nhức đầu, đau răng. Dùng ngoài làm thuốc xoa bóp, chữa tê thấp. 12. Cách dùng, liều lượng: Uống mỗi ngày 4-8g dạng sắc hoặc hoàn tán, thường phối hợp với các vị thuốc khác. Ngâm cồn xoa bóp cùng các vị thuốc khác. Còn dùng trong kỹ nghệ cất tinh dầu chế nước hoa. 13. Bài thuốc: 13.1. Trị ăn uống không tiêu, đau dạ dày, đau thần kinh Địa liền 2g, Quế chi 1g. Hai vị tán nhỏ, chia làm 3 lần uống trong ngày, mỗi lần 0,5 hay 1g bột. (Diệp Quyết Tuyền). 13.2. Chữa đau bụng, tức ngực do lạnh: Địa liền 6g, Đinh hương 3g, Đương quy 3g, Cam thảo 3g. Tán bột, làm thành thuốc viên, uống với một ít rượu. Kiêng kỵ: Âm hư, thiếu máu hoặc vị có hoả uất không dùng.